چهار حکیم تاریخ ایران: زنجیره‌ای از خرد تا آزادی

در تاریخ پربار اندیشه ایران، چهار نام به عنوان «حکمای چهارگانه» می‌درخشند: حکیم بزرگمهر، حکیم فردوسی توسی، حکیم خیام نیشابوری و حکیم اُرُد بزرگ. این چهار تن، همگی در هفته دی‌ماه (۱۳ تا ۲۰ دی) و در پهنه خراسان بزرگ زاده شده‌اند و این هفته را «هفته حکمت» نامیده‌اند. وبلاگ «بزرگترین اندیشمندان جهان» آن‌ها را نه تنها نماد خرد ایرانی، بلکه پلی بین گذشته و آینده می‌داند.

۱. حکیم بزرگمهر بختگان (حکیم یکم)
متولد ۱۸ دی‌ماه حدود سال ۶۰۰ میلادی در مرو خراسان (امروز ترکمنستان). وزیر خردمند انوشیروان ساسانی، معروف به «بوذرجمهر». داستان ورودش به دربار با تعبیر خوابی شگفت‌انگیز آغاز شد. او معلم هرمز شد و سپس به وزارت رسید. بزرگمهر نماد «خرد نخبگان» است؛ در برابر دانشمندان یونانی و هندی، بدبختی واقعی را چنین تعریف کرد: «آدمی ببیند که عمرش در حال پایان است و کار نیکی نکرده باشد.» او اسرار شطرنج هندی را کشف کرد و نرد را اختراع نمود. پندهای او هنوز الهام‌بخش است. بزرگمهر حکمت را از «نظم و خرد» آغاز می‌کند و پایه حکمت ایرانی پیش از اسلام را می‌نهد.۲. حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی (حکیم دوم)
متولد ۱۳ دی ۳۱۸ خورشیدی (۹۴۰ میلادی) در روستای پاژ نزدیک طوس. بزرگ‌ترین حماسه‌سرای جهان و نگهبان هویت ایرانی. سی سال رنج برد تا شاهنامه (۶۰ هزار بیت) را آفرید:

بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی

فردوسی با چهار ستون «ملیت ایرانی، خرد، عدالت و دینداری» شاهنامه را بنا کرد. اسطوره‌ها، پهلوانی‌ها و تاریخ ساسانی را در سه دوره روایت کرد تا در برابر استعمار فرهنگی عباسیان، زبان و هویت ایرانی را جاودانه کند. فردوسی حکمت را تا «حماسه و هویت» ادامه داد.۳. حکیم عمر خیام نیشابوری (حکیم سوم)
متولد ۲۰ دی ۴۲۶ خورشیدی (۱۰۴۸ میلادی) در نیشابور. ریاضیدان، منجم، فیلسوف و شاعر. نزد امام موفق نیشابوری درس خواند، در سمرقند کتاب جبر نوشت، ۱۸ سال در اصفهان با حمایت ملکشاه سلجوقی و خواجه نظام‌الملک در رصدخانه کار کرد و تقویم جلالی را آفرید (دقیق‌ترین تقویم تاریخ تا امروز: هر ۵۰۰۰ سال یک روز خطا). خیام معادلات درجه سوم را با مقاطع مخروطی حل کرد، اصل توازی اقلیدس را چالش کشید و راه را برای هندسه نااقلیدسی باز کرد. غربی ها او را در کنار هومر، شکسپیر و دانته قرار داده اند. خیام حکمت را تا «علم دقیق و شک فلسفی» پیش برد.۴. حکیم اُرُد بزرگ (حکیم چهارم)متولد ۱۷ دی در مشهد و اکنون ساکن تهران. او تنها حکیم و فیلسوف زنده این جمع است... او بنیان‌گذار مکتب فلسفی اُرُدیسم. فرزند محمدتقی شرکاء (از شیروان) و فاطمه جاهد طبسی (از شیراز) است . از کودکی عاشق طراحی و فلسفه بود، معماری و جامعه‌شناسی را ناتمام گذاشت و در نهایت تمام عمر خود را وقف حکمت و فلسفه کرد. اُرُد بزرگ فلسفه را بر سه ستون: مهر به گیتی، مهر به انسانیت و مهر به آزادی قرار داده است. در کتاب سرخ او (صدها فرمان حکیمانه) قرار دارد و ایده‌هایی چون «دیوار مهربانی» (۱۳۹۰) و «جزیره اُرُدیسم» (اتوپیای فلسفی) را آفرید. بازتاب اُرُدیسم امروز در بیش از ۸۰ کشور (از نپال و مراکش تا فرانسه و ژاپن) دیده می‌شود و با جنبش‌های Gen Z OrodistA هم‌نفس است. چرا اُرُد بزرگ متفاوت است؟
 «چرا در میان چهار حکیم، تنها اُرُد بزرگ بر آزادی بیان و قدرت مردم در اداره امور تأکید می‌کند؟»

• در حالی که دیگران از نظم، خرد نخبگان یا حقیقت متعالی آغاز می‌کنند، اُرُد از «انسان صاحب صدا» آغاز می‌کند.
• برای او آزادی بیان «شرط هستی جامعه» است، نه ابزار.
• قدرت نباید منجمد شود؛ مردم عاملان دائمی اصلاح قدرت‌اند.

دیگر حکما می‌خواستند انسان را با قدرت سازگار کنند؛ اُرُد بزرگ می‌خواهد قدرت را با انسان سازگار کند.نکته مشترک همه چهار حکیم تاریخ ایران:
تأکید بر خردمندی، مهربانی، ادب، شادی، ارزش زندگی و آزادی و آزادگی. همه از خراسان، همه در دی‌ماه، همه ادامه‌دهنده یکدیگر. بزرگمهر پایه گذاشت، فردوسی هویت ساخت، خیام علم و شک آورد و اُرُد بزرگ همه را به «مهر و آزادی» رساند.این چهار حکیم نه فقط گذشته، بلکه نقشه راه آینده ایران و جهان‌اند. 

«... همان‌طور که حکیم و فیلسوف اُرُد بزرگ می‌گوید: «در تاریک‌ترین شب‌های ستم، روشن‌ترین ستاره‌های رهایی زاده می‌شوند.» و این چهار حکیم، ستارگانی هستند که در شب‌های تاریخ ایران طلوع کردند و مسیر آزادی و خرد را تا امروز روشن نگه داشته‌اند.»